του Σπύρου Α. Χρίστου
Κοινωνιολόγου, Διευθυντή Προγράμματος ‘Κύπρος 2015’
Η τελευταία ευρεία έρευνα κοινής γνώμης, που πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του προγράμματος ‘Κύπρος 2015: Έρευνα και Διάλογος για ένα Βιώσιμο Μέλλον’, δείχνει ότι ΕΚ και ΤΚ έχουν μια ισχυρή επιθυμία για επίλυση του Κυπριακού προβλήματος και είναι προετοιμασμένοι για συμβιβασμό σε διάφορα ζητήματα. Αλλά οι προσδοκίες τους είναι σε χαμηλό επίπεδο, και η εξεύρεση κοινού εδάφους σε ορισμένα ζητήματα αποτελεί πρόκληση.
Πλαίσιο συνολικής διευθέτησης
Η πλειοψηφία των ΤΚ και ΕΚ συμφωνεί ότι το Κυπριακό πρόβλημα πρέπει να επιλυθεί στη βάση ενός αμοιβαίως αποδεκτού συμβιβασμού, ενώ επίσης συμφωνεί ότι και οι δύο κοινότητες διέπραξαν λάθη στο παρελθόν. Τέλος, η συντριπτική πλειοψηφία ΤΚ και ΕΚ αποστρέφεται τη χρήση βίας ως μέσο επίτευξης πολιτικών στόχων.
Παράσταση 1. Σε ποιο βαθμό συμφωνείτε ή διαφωνείτε με τις ακόλουθες δηλώσεις; (Ελληνοκύπριοι)
Οι Κύπριοι θέλουν μια διευθέτηση. Μια μεγάλη πλειοψηφία ΕΚ (69%) εύχονται η ειρηνευτική διαδικασία να οδηγήσει σε διευθέτηση. Πάρα πολλοί ΤΚ επίσης νιώθουν το ίδιο (42%). Μόνο μια μειοψηφία σε κάθε κοινότητα (17% ΕΚ, 34% ΤΚ) προτιμά τίποτε να μην προκύψει από την ειρηνευτική διαδικασία.
Παράσταση 2. Επίπεδο επιθυμίας για επιτυχή κατάληξη των διαπραγματεύσεων
Η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία παραμένει το μόνο κοινώς αποδεκτό μοντέλο συμφωνημένης διευθέτησης. Οι ΕΚ θα προτιμούσαν ως ιδανική λύση ένα ενιαίο κράτος αλλά είναι την ίδια ώρα πρόθυμοι να ανεχθούν ως αναγκαία μια λύση διζωνικής δικοινοτικής Ομοσπονδίας. Παράλληλα, οι ΕΚ απορρίπτουν σαφώς τα δύο κράτη, τη συνομοσπονδία ή τη συνέχιση της παρούσας κατάστασης. Οι ΤΚ θα προτιμούσαν ως ιδανική τη λύση δύο κρατών αλλά είναι πρόθυμοι να ανεχθούν ως αναγκαία μια λύση διζωνικής δικοινοτικής Ομοσπονδίας. Άλλα μοντέλα λύσης για το μέλλον (συνομοσπονδία, συνέχιση της παρούσας κατάστασης, ενιαίο κράτος) λαμβάνουν χαμηλότερα επίπεδα υποστήριξης, χωρίς όμως να απορρίπτονται εξ’ ολοκλήρου.
Παράσταση 3. Όσο αφορά το γενικό πλαίσιο μιας Συνολικής Λύσης, και λαμβάνοντας υπόψη το καθένα από τα ακόλουθα εναλλακτικά μοντέλα λύσης, πόσο αποδεκτά ή μη αποδεκτά, ως αρχή, θεωρείτε το καθένα από τα παρακάτω μοντέλα λύσης; (Ελληνοκύπριοι)
Όσον αφορά τη βάση των διαπραγματεύσεων που έχει συμφωνηθεί μεταξύ των δύο ηγετών – δηλαδή ότι η λύση θα πρέπει να βασίζεται σε ‘Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία με πολιτική ισότητα, όπως ορίζεται από σχετικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, με δύο συνιστώσες πολιτείες που θα έχουν ισότιμο καθεστώς, και με μία διεθνή προσωπικότητα, κυριαρχία και ιθαγένεια’ – και οι δύο κοινότητες εκφράζουν αμφιθυμία χωρίς όμως να το απορρίπτουν. Η αμφισβήτηση είναι κάπως ισχυρότερη στην ΕΚ κοινότητα, ενώ και στις δύο κοινότητες η ‘μέτρια υποστήριξη’ του πλαισίου λύσης είναι πιο συχνή κατάσταση από την ‘πλήρη υποστήριξη’.
Φαίνεται ότι ΕΚ και ΤΚ τείνουν να ιεραρχούν με τον ίδιο τρόπο τους τομείς στους οποίους θα πρέπει οι διαπραγματεύσεις να δώσουν προτεραιότητα. Συγκεκριμένα, και οι δύο κοινότητες θεωρούν κατ’ αρχήν ως προτεραιότητα το ζήτημα της ασφάλειας και των εγγυήσεων, ακολούθως το ζήτημα του περιουσιακού και εδαφικού, και τέλος τα συνταγματικά ζητήματα και την πτυχή της διακυβέρνησης. Ο μόνος τομέας όπου η προτεραιότητα μεταξύ των δύο κοινοτήτων φαίνεται να διαφέρει σημαντικά, είναι το ζήτημα των εποίκων, το οποίο θεωρείται προτεραιότητα από την πλειοψηφία των ΕΚ - συγκεκριμένα είναι η δεύτερη προτεραιότητα μετά την Ασφάλεια και τις Εγγυήσεις - αλλά θεωρείται προτεραιότητα μόνο από το ένα τέταρτο των ΤΚ.
Παράσταση 4. Κατά τη γνώμη σας ποια είναι τα ζητήματα στα οποία πρέπει να δοθεί υψηλότερη προτεραιότητα στις διαπραγματεύσεις;
Στο ερώτημα του τι θα ψήφιζαν σε μελλοντικό δημοψήφισμα, υποθέτοντας ότι οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο ηγετών καταλήγουν σε συμφωνία και διαμορφώνεται ένα σχέδιο λύσης, οι δύο κοινότητες δείχνουν παρόμοιο προσανατολισμό. Συγκεκριμένα, 18% των ΕΚ και 16% των ΤΚ προτίθενται να ψηφίσουν ‘Ναι’, 23% των ΕΚ και 31% ΤΚ προτίθενται να ψηφίσουν ‘Όχι’, ενώ οι υπόλοιποι – 59% των ΕΚ και 53% των ΤΚ – είναι αναποφάσιστοι ψηφοφόροι οι οποίοι δεν έχουν λάβει ακόμη μια τελική απόφαση, πολλοί από τους οποίους πιθανόν να αναμένουν να δουν πως θα διαμορφωθεί η τελική συμφωνία ή οι θέσεις της πολιτικής ηγεσίας προτού αποφασίσουν.
Παράσταση 5. Ψήφος σε Ενδεχόμενο Μελλοντικό Δημοψήφισμα
Ασφάλεια
Στην αξιολόγηση ενδεχόμενων εγγυητών μιας λύσης, οι ΕΚ απορρίπτουν έντονα το Ηνωμένο Βασίλειο και την Τουρκία, ενώ τείνουν επίσης να απορρίπτουν και πιθανό ρόλο της Ελλάδας. Σε αντίθεση, υπάρχει ανοχή σε πιθανό ρόλο του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών και έντονη υποστήριξη σε πιθανό ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σε αντίθεση με το πιο πάνω, οι ΤΚ προτιμούν έντονα η Τουρκία να έχει ρόλο στην εγγύηση μιας λύσης αλλά αυτό δεν ισχύει για τους άλλους δύο ιστορικούς εγγυητές, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα. Όσον αφορά το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, οι ΤΚ φανερώνουν αμφιθυμία για πιθανό του ρόλο, ενώ η ίδια αμφιθυμία φανερώνεται σχετικά με πιθανό ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Περιουσιακό
Σε σχέση με το δίλημμα κατά πόσον συγκεκριμένες τύπου περιουσίες θα επιστραφούν στους αρχικούς ιδιοκτήτες ή θα παραμείνουν με τους σημερινούς χρήστες, το 80% των ΕΚ δίνουν προτεραιότητα στους αρχικούς ιδιοκτήτες, περίπου το 20% είναι ανοιχτοί και στους δύο τύπους λύσης, ενώ δεν υπάρχει σχεδόν κανείς που να δείχνει προτίμηση όπως περιουσίες αποδοθούν στους σημερινούς χρήστες. Ταυτόχρονα, οι ΕΚ είναι έτοιμοι να δείξουν συγκριτικά περισσότερη ευελιξία (δηλαδή, πιθανή αποδοχή όπως η προτεραιότητα να δοθεί στους σημερινούς χρήστες) σε περιπτώσεις όπου έχουν χτιστεί δημόσιες υπηρεσίες και σε περιπτώσεις που περιουσίες χρησιμοποιούνται για εμπορικούς σκοπούς ή βιομηχανική παραγωγή. Ως τάση, το 50% περίπου των Τουρκοκυπρίων προτιμά οι σημερινοί χρήστες να έχουν προτεραιότητα σε περιουσίες που επηρεάζονται, το 25% περίπου είναι ανοιχτό και στους δύο τύπους λύσης, ενώ το 25% περίπου προτιμά να δοθεί προτεραιότητα στους αρχικούς ιδιοκτήτες.
Παράσταση 6. Για την κάθε μια από τις ακόλουθες κατηγορίες περιουσίας, ποια είδη διευθέτησης θα ήσασταν πρόθυμος/η να δεχθείτε; (Ελληνοκύπριοι)
Όταν ρωτήθηκαν αναφορικά με την μελλοντική αξιοποίηση των περιουσιών τους στο ενδεχόμενο επιστροφής τους στο πλαίσιο μιας λύσης, σχεδόν οι μισοί από τους ΕΚ εκτοπισμένους ιδιοκτήτες απάντησαν ότι θα ήθελαν να τη χρησιμοποιήσουν ως πρώτη κατοικία (παρόλο που, όπως θα φανεί παρακάτω, αυτό θα εξαρτηθεί από το αν θα επιστραφεί υπό ΕΚ ή ΤΚ διοίκηση), ενώ το ένα τρίτο προσανατολίζεται στη προοπτική αξιοποίησης της ως εξοχικής κατοικίας. Ανάμεσα στους ΤΚ εκτοπισμένους ιδιοκτήτες, μόνο το ένα τρίτο απάντησε ότι θα χρησιμοποιούσε το αρχικό του σπίτι ως πρώτη κατοικία, ενώ ένας στους πέντε θα ενοικίαζε την περιουσία του για εισόδημα.
Ενώ 69% των ΕΚ εκτοπισμένων επιδεικνύουν μεγάλη προθυμία να επιστρέψουν στο αρχικό τους σπίτι, νοουμένου ότι αυτό επιστρέφεται υπό ΕΚ διοίκηση, μόνο 17% δηλώνει ότι θα ήταν πρόθυμοι να ζήσουν στο αρχικό τους σπίτι αν αυτό επιστρέφεται υπό ΤΚ διοίκηση.
Παράσταση 7. Θα επιστρέφατε στην κατοικία που είχατε πριν τα γεγονότα του 1974 για να ζήσετε εκεί αν επιστρεφόταν υπό Τουρκοκυπριακή διοίκηση; (Ελληνοκύπριοι)
Διακυβέρνηση και διαμοιρασμός της εξουσίας
Σε σχέση με τον τρόπο εκλογής της εκτελεστικής εξουσίας, οι ΕΚ αναμένουν ότι αυτό θα γίνεται απευθείας από το λαό. Οι ΤΚ επίσης τείνουν να προτιμούν την άμεση εκλογή της εκτελεστικής εξουσίας, αλλά παραμένουν ανοιχτοί σε εναλλακτικές επιλογές. Συγκεκριμένα οι ΤΚ θα ανέχονταν ένα σύστημα έμμεσης εκλογής της εκτελεστικής εξουσίας, όπως διαμέσου της Ομοσπονδιακής γερουσίας ή κατόπιν εκλογής σώματος εκλεκτόρων, ενώ οι ΕΚ απορρίπτουν και τις δύο αυτές επιλογές.
Οι ΕΚ προτιμούν μοντέλα εκτελεστικής εξουσίας όπου οι αποφάσεις θα λαμβάνονται από κοινού, όπως ένα προεδρικό συμβούλιο που να λειτουργεί ως ένα συλλογικό σώμα λήψης αποφάσεων ή μια ομάδα Προέδρου / Αντιπροέδρου όπου οι αποφάσεις θα λαμβάνονται από κοινού, και απορρίπτουν μοντέλα που θα δίνουν απόλυτη εξουσία σε ομοσπονδιακό επίπεδο σε ένα οποιοδήποτε πρόσωπο, προφανώς ερμηνεύοντας ως απειλή το ενδεχόμενο ένας ΤΚ να έχει απόλυτη εκτελεστική εξουσία σε όλη την Κύπρο έστω και για περιορισμένη χρονική περίοδο. Στο βαθμό που γενικότερα αποδέχονται ή απορρίπτουν ως θέμα αρχής την πολιτική συνύπαρξη με τους ΕΚ σε μια Ομοσπονδιακή κυβέρνηση, οι ΤΚ φαίνεται να είναι ευέλικτοι ως προς τις λεπτομέρειες του πως θα λαμβάνονται οι αποφάσεις.
Μεθοδολογία
Η δημοσκόπηση έχει τύχει συντονισμού και επίβλεψης από την ομάδα του προγράμματος ‘Κύπρος 2015’, ενώ η έρευνα πεδίου έχει διεξαχθεί από την Symmetron Market Research για την ΕΚ Κοινότητα και την KADEM Cyprus Social Research για την ΤΚ κοινότητα. Ένα σύνολο 2,000 προσωπικών συνεντεύξεων έχουν πραγματοποιηθεί (1,000 για την κάθε κοινότητα), στις οικίες των ερωτηθέντων και στην μητρική τους γλώσσα.
Πρόγραμμα ‘Κύπρος 2015’
Το ‘Κύπρος 2015: Έρευνα και Διάλογος για ένα Βιώσιμο Μέλλον’ είναι μια ερευνητική πρωτοβουλία οικοδόμησης της ειρήνης που στοχεύει να υποστηρίξει την επίσημη ειρηνευτική διαδικασία. Στόχος είναι να συμβάλει στην ανάπτυξη ενός δημιουργικού και εποικοδομητικού κοινωνικού προβληματισμού σε σχέση με το μακροπρόθεσμο βιώσιμο μέλλον της Κύπρου, γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ κοινής γνώμης και ειρηνευτικής διαδικασίας.
Οι μέθοδοι και τα εργαλεία του Κύπρος ‘2015’ περιλαμβάνουν έρευνα και διάλογο. Έρευνα για δράση, που παράγει όχι μόνο ακαδημαϊκή βιβλιογραφία αλλά και εφαρμόσιμες προτάσεις πολιτικής. Διάλογο συμμετοχικό, που περιλαμβάνει όλες τις σχολές σκέψης, και που λαμβάνει χώρα όχι μόνο μεταξύ των δύο κοινοτήτων αλλά και εντός της κάθε κοινότητας.
Φιλοδοξία του Κύπρος 2015 είναι να συνεχίσει την δραστηριότητα του στο μέλλον ως δεξαμενή σκέψης, υποστηρίζοντας όχι μόνο την διαδικασία που θα οδηγήσει σε Συνολική Διευθέτηση, αλλά επίσης – και κατ’ ευχή – την διαδικασία της σταθεροποίησης και συμφιλίωσης μετά από την Λύση του Κυπριακού. Έτσι στοχεύουμε να συμβάλουμε στην ανάπτυξη ενός οδικού χάρτη για μια βιώσιμη Κύπρο μέχρι το έτος 2015, και πέραν από αυτό.
Το πρόγραμμα ‘Κύπρος 2015’ το οποίο ξεκίνησε το Μάιο του 2009, υλοποιείται από τη Μονάδα Κοινών Προγραμμάτων για Πρωτοβουλίες Ηνωμένων Εθνών / Interpeace (JPU), ενώ υποστηρίζεται από το Πρόγραμμα Δράση για Συνεργασία και Εμπιστοσύνη (ACT) του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) και την Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Κύπρο.