Martin Scheinin -ΟΗΕ: απαντώντας στην τρομοκρατία
Το ΡΕΥΜΑ συνάντησε τον ακαδημαϊκό Martin Scheinin, UN Rapporteur on the promotion and protection of human rights and
fundamental freedomswhile countering terrorism, και συζήτησε μαζί του ορισμένα ζητήματα που αφορούν το φαινόμενο της τρομοκρατία στην εποχή μας. Η σχέση των αντιτρομοκρατικών πολιτικών με την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι διαρκώς παρούσα στην ατζέντα της διεθνούς πολιτικής και ο κ. Scheinin έχει ενδιαφέρουσες απαντήσεις. Ο λόγος του αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω της θεσμικής του ιδιότητας στο πλαίσιο του ΟΗΕ.
Ερ: Πιστεύετε ότι ο ΟΗΕ μπορεί να δώσει απαντήσεις στην πρόκληση της τρομοκρατίας; Ποια είναι τα μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα του πλαισίου του;
- Ο ΟΗΕ είναι ένας διακυβερνητικός οργανισμός, ο οποίος είναι πολύ πολύπλοκος στη δομή του και όπου δεν εφαρμόζονται οι ίδιοι κανόνες στα διάφορα όργανά του. Στην περίπτωση της τρομοκρατίας, για παράδειγμα, η λογική του Συμβουλίου Ασφαλείας είναι αρκετά διαφορετική από αυτήν της Γενικής Συνέλευσης ή του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Human Rights Council). Η υιοθέτηση της περιεκτικής Παγκόσμιας Στρατηγικής (Global Strategy) εναντίον της τρομοκρατίας από τη Γενική Συνέλευση το 2006 και η λειτουργία ενός δια-θεσμικού οργάνου, του Counter-Terrorism Task Force, είναι υποσχόμενες ενδείξεις.
Ερ: Έχετε την ιδιότητα του Ειδικού Απεσταλμένου του ΟΗΕ για την προώθηση και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών στον αγώνα ενάντια στην τρομοκρατία. Ποιες θεωρείτε ως τις μεγαλύτερες προκλήσεις προς τα ανθρώπινα δικαιώματα σε αυτόν τον αγώνα;
- Πολλά ανθρώπινα δικαιώματα έχουν υποστεί επίθεση στον κόσμο κατά την περίοδο που ακολούθησε την 11η Σεπτεμβρίου, τόσο που ακόμα και η απόλυτη απαγόρευση εναντίον των βασανιστηρίων έχει υποχωρήσει σε πολλά κράτη. Εν τούτοις, κατά την άποψή μου η κύρια πρόκληση είναι η επιμονή πολλών κρατών να ορίζουν μόνα τους το τι αποτελεί τρομοκρατία και να χρησιμοποιούν την έννοια της τρομοκρατίας για να στιγματίζουν την τοπική αντιπολίτευση με αναληθείς λόγους. Καθώς τέτοιες προσεγγίσεις είναι αντι-παραγωγικές και θα κάνουν κακό σε μια αποτελεσματική εκστρατεία εναντίον της πραγματικής τρομοκρατίας, είμαι αρκετά αισιόδοξος ότι ο ΟΗΕ θα μπορέσει σταδιακά να περιστείλει την οπορτουνιστική κατάχρηση της έννοιας της τρομοκρατίας για πολιτικούς σκοπούς.
Ερ: Χρειάζεται τροποποιήσεις το διεθνές νομικό πλαίσιο για να μπορέσει να προστατεύσει τα άτομα από την τρομοκρατία ή θα ήταν αρκετή μια συνεπής και πιστή εφαρμογή του υφιστάμενου;
- Υπάρχει ένα αρκετά περιεκτικό δίκτυο διεθνών συνθηκών σχετικά με διάφορες μορφές τρομοκρατικών εγκλημάτων αλλά ακόμη κανένας συμφωνημένος ορισμός της τρομοκρατίας. Κατά συνέπεια, κάποιες συγκεκριμένες μορφές τρομοκρατίας παραμένουν ακόμα εκτός του πεδίου των διεθνών αντιτρομοκρατικών συνθηκών. Παρά το γεγονός αυτό, τέτοιες πράξεις θα μπορούσαν σχεδόν παγκοσμίως να οριστούν ως σοβαρά, κανονικά εγκλήματα από τα κράτη, και άρα το πρόβλημα δεν είναι καίριο.
Ερ: Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι πιο βασικές αιτίες (root causes) του φαινομένου της τρομοκρατίας;
- Η Παγκόσμια Στρατηγική του ΟΗΕ, ορθά κατά την άποψή μου, αναφέρεται σε «συνθήκες που συντελούν» στη διάδοση της τρομοκρατίας, παρά σε «βασικές αιτίες», μιας και αυτή η έκφραση υπονοεί αυστηρή αιτιότητα. Στη συζήτηση ποιοι παράγοντες μπορεί να σχετίζονται με την άνοδο της τρομοκρατίας είναι, κατά τη γνώμη μου, χρήσιμο να διακρίνουμε ανάμεσα στις δομικές αιτίες, όπως οι τεράστιες διαφορές στον πλούτο σε συνδυασμό με τον πολιτικό αποκλεισμό, τις «διευκολυντικές» αιτίες, όπως η διαθεσιμότητα όπλων, εκρηκτικών και χρημάτων στα χέρια εκείνων που θέλουν να χρησιμοποιήσουν μια κατάσταση για να φτιάξουν ένα τρομοκρατικό δίκτυο και τις πυροδοτικές αιτίες που μπορεί να σχετίζονται με ατομικές εμπειρίες ταπείνωσης ή μεγάλης αδικίας όπως ο βασανισμός ενός συγγενούς ή η καταχρηστική συμπεριφορά από στρατιωτικούς.
Ερ: Πιστεύετε ότι η τρομοκρατία είναι ένα φαινόμενο που συνδέεται μόνο με μη-κρατικούς δρώντες; Για εσάς, υπάρχει «κρατική τρομοκρατία»;
- Για μένα, τρομοκρατία είναι η καταφυγή σε ηθικά αδικαιολόγητες τακτικές, ασχέτως του δρώντος ή του σκοπού. Όποιος στοχοποιεί αθώους, τυχαία ευρισκόμενους σε ένα χώρο, για την άσκηση θανατηφόρου ή καθ’ οιονδήποτε τρόπο σοβαρής βίας, με σκοπό την προώθηση ενός πολιτικού σκοπού είναι τρομοκράτης, ασχέτως αν ο δρών είναι ιδιωτικής ή δημόσιας φύσης.
Ερ: Στις 10 Μαρτίου 2009 παρουσιάσατε στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων μια αναφορά σχετικά με το ρόλο των μυστικών υπηρεσιών και των εποπτικών θεσμών τους στον αγώνα εναντίον της τρομοκρατίας. Πώς μπορεί ο ρόλος των κρατών ως εγγυητές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων να συμβαδίσει με ανέλεγκτους θεσμούς αυτού του είδους;
- Υπό το διεθνές δίκαιο, ένα κράτος είναι υπεύθυνο για τις πράξεις όλων των οργάνων και των αρχών του. Η αρχή του κράτους δικαίου απαιτεί όπως αυτή μεταφέρεται επίσης στο εθνικό δίκαιο, έτσι που κανείς να μην είναι υπεράνω του νόμου και ο καθένας να υπόκειται σε λογοδοσία. Εξάλλου, τα ανθρώπινα δικαιώματα απαιτούν όταν υπάρχει μια παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το κράτος να υπέχει την υποχρέωση να προσφέρει μια αποτελεσματική και εφαρμόσιμη θεραπεία σε αυτή την παραβίαση.
Ερ: Σε μια πρόσφατη συνέντευξη σας στην Washington Post δηλώσατε: “Είχαμε ένα κυνήγι μαγισσών εναντίον κατ’ ισχυρισμό τρομοκρατών τα τελευταία 7 1/2 χρόνια. Τώρα νομίζω ότι το κυνήγι έχει τελειώσει και είναι καιρός ο Νόμος να μπει στο προσκήνιο." Τι θα πρέπει αναμένει κανείς;
- Η πρόθεση μου ήταν να καταρρίψω την αβάσιμη άποψη ότι οι μηχανισμοί λογοδοσίας θα οδηγούσαν σε ένα κυνήγι μαγισσών. Τουναντίον, πρέπει να υπάρχει πλήρης διαφάνεια και σεβασμός στο δικαίωμα για μια δίκαια δίκη, συμπεριλαμβανομένου του τεκμηρίου αθωότητας. Κατά την άποψή μου, είναι σημαντικό όπως οι σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που διαπράχθηκαν στον «πόλεμο» εναντίον της τρομοκρατίας, στις Ηνωμένες Πολιτείες και αλλού, να αποτελέσουν αντικείμενο ερευνών και, όπου είναι αναγκαίο, διώξεων. Οι πολιτικοί αρχηγοί που έδωσαν τις διαταγές για την αυθαίρετη κράτηση και το βασανισμό, οι νομικοί που περιέβαλαν εκείνες τις διαταγές με ένα πέπλο «νομιμότητας» και οι πράκτορες που εφάρμοσαν τις διαταγές βασανίζοντας, θα πρέπει κατά την άποψή μου να τεθούν υπό έρευνα και, όπου πρέπει, να διωχθούν νομικά.
στο Νικόλα Κυριάκου