Παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση: αίτια και τρόποι αντιμετώπισης

Η χρηματοπιστωτική κρίση που μαστίζει την υφήλιο δικαίως χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως η χειρότερη του αιώνα μετά το Κραχ του 1929. Κάποιοι πιο τολμηροί, όπως ο νομπελίστας οικονομολόγος Joseph Stiglitz, προχώρησαν ακόμη ένα βήμα λέγοντας ότι η χρηματοπιστωτική αυτή κρίση ισοδυναμεί για τον καπιταλισμό ότι και η πτώση του τοίχους του Βερολίνου για τον κομμουνισμό.

Η πραγματικότητα είναι ότι η ακραία άποψη που επικρατούσε ανάμεσα σε κάποιους οικονομικούς κύκλους ότι περίπου η ελεύθερη αγορά είναι ικανή από μόνη της, χωρίς καμία κρατική παρέμβαση και κανένα εποπτικό έλεγχο, να αυτορυθμίζεται κατέρρευσε ως χάρτινος πύργος μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Η απληστία και ασυδοσία που επέδειξαν τα υψηλόβαθμα στελέχη των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, εκμεταλλευόμενοι την πολιτική απορρύθμισης των αγορών που ακολούθησε η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ από το 1999 και μετά, οδήγησε δυστυχώς στην κατάρρευσή τους και στην έλλειψη εμπιστοσύνης στις χρηματαγορές.

Παρόλα αυτά όμως, είναι εκπληκτικό αλλά και ειρωνικό να παρακολουθεί κανείς ακόμη και σήμερα, μετά την πλήρη κατάρρευση των αγορών, κάποιους οικονομολόγους (βλέπε Cochrane και άλλους ακόλουθους του Friedman από την ούτως καλούμενη Σχολή Οικονομικών του Σικάγου) να αντιδρούν και να εναντιώνονται μπροστά σε οποιαδήποτε κρατική παρέμβαση για ενίσχυση των αγορών.

Αίτια και αλυσιδωτές επιδράσεις (domino effect)

Τα αίτια της κρίσης έχουν τη ρίζα τους στην πολιτική της απορρύθμισης που ακολουθήθηκε κατά την τελευταία δεκαετία περίπου, καθώς επίσης και στη ραγδαία αύξηση της πιστωτικής επέκτασης τα πρώτα 5 χρόνια μετά το 2000. Μέσα σε αυτή την περίοδο δημιουργήθηκαν πολύπλοκα χρηματοοικονομικά προϊόντα από τις εταιρίες, τα οποία σε συνδυασμό με το Community Reinvestment Act στις ΗΠΑ (μέσω του οποίου ενθαρρυνόταν η παραχώρηση δανείων από τις τράπεζες σε όχι και τόσο αξιόπιστους δανειολήπτες), οδήγησαν σε μια κατάσταση όπου ούτε οι τράπεζες αλλά ούτε και οι διεθνείς οίκοι πιστοληπτικής ικανότητας (Moody’s, Standard & Poor’s κτλ) μπορούσαν να αξιολογήσουν ορθά το ρίσκο. Πέραν αυτού, διαφάνηκε στη συνέχεια ότι οι τράπεζες όχι απλά δεν είχαν τη δυνατότητα να αξιολογήσουν το ρίσκο, αλλά δεν είχαν ούτε το κίνητρο να το πράξουν γιατί μέσα από τα πολύπλοκα αυτά προϊόντα μετακυλούσαν το ρίσκο από τις ίδιες στους επενδυτές (χωρίς οι επενδυτές να το γνωρίζουν). Αυτός ο ανεξέλεγκτος δανεισμός με το συγκεκριμένο τρόπο που έγινε, οδήγησε στη δημιουργία ενός μεγάλου αριθμού στεγαστικών δανείων υψηλού ρίσκου (subprime mortgages) στις ΗΠΑ, με αποτέλεσμα όχι απλώς να μην περιοριστεί το ρίσκο αλλά αντιθέτως να πάρει τη μορφή του domino effect. Η κρίση που ξέσπασε με τα στεγαστικά δάνεια υψηλού ρίσκου οδήγησε σε κρίση ρευστότητας και στην έλλειψη εμπιστοσύνης από τους επενδυτές προς τις τράπεζες αλλά και μεταξύ των ίδιων των τραπεζών. Το Σεπτέμβριο του 2008 η κρίση επεκτάθηκε περισσότερο καθώς τα χρηματιστήρια παγκοσμίως κατέρρευσαν και μπήκαν σε μια περίοδο μεγάλων διακυμάνσεων καθώς ένας σημαντικός αριθμός τραπεζών, επενδυτικών εταιριών και εταιριών παραχώρησης στεγαστικών δανείων (mortgage lenders) χρεοκόπησαν μέσα στις επόμενες βδομάδες. Παρά τις συντονισμένες προσπάθειες των Κεντρικών Τραπεζών για αύξηση της ρευστότητας στις αγορές και για μείωση των επιτοκίων, υπήρξαν αλυσιδωτές αρνητικές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία που οδήγησαν αρκετές δυτικές οικονομίες βίαια σε ύφεση, χιλιάδες θέσεις εργασίας να χαθούν και τις επενδύσεις στον ιδιωτικό τομέα στο ναδίρ. Την ίδια στιγμή, οι απλοί πολίτες διακατέχονται από έντονο φόβο και αγωνία μη χάσουν το σπίτι, την εργασία, τις αποταμιεύσεις και τις συντάξεις τους.

Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι, από τον Αύγουστο του 2007 που χρονολογείται η αρχή της πιστωτικής κρίσης στις ΗΠΑ, η ανεργία αυξήθηκε ραγδαία στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο (στο δεύτερο λόγω της μεγάλης κρίσης στην αγορά των ακινήτων). Αντίθετα, στην Ευρωζώνη παρατηρείται μια πιο ήπια αύξηση στην ανεργία ενώ στην Κύπρο δεν παρατηρείται ουσιαστική διαφοροποίηση στον αντίστοιχο δείκτη. Κι αυτό όχι απαραίτητα γιατί η Κύπρος και η Ευρωζώνη στο σύνολό της ήταν πιο αποτελεσματικές στην αντιμετώπιση της κρίσης σε σχέση με τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο αλλά απλά γιατί χρειάζεται κάποιο χρονικό διάστημα μέχρι η χρηματοπιστωτική/οικονομική κρίση να επηρεάσει την πραγματική οικονομία (βλέπε διάγραμμα 1). Συνεπώς, θα φανεί στους επόμενους λίγους μήνες κατά πόσο τα μέτρα που λαμβάνονται για τόνωση της Ευρωζώνης και της Κύπρου ειδικότερα θα αποδώσουν.

Παγκοσμιοποίηση και η ανάγκη δημιουργίας ενιαίου εποπτικού φορέα

Είναι γεγονός ότι ενώ η χρηματοπιστωτική κρίση είχε ως αφετηρία την οικονομία των ΗΠΑ, η παγκοσμιοποίηση ήταν ικανή να μεταφέρει την κρίση ραγδαία σε όλη την υφήλιο. Ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο ένα αυστηρότερο πλαίσιο λειτουργίας των χρηματοπιστωτικών αγορών μέσω της δημιουργίας ενός ενιαίου παγκόσμιου εποπτικού φορέα ή τη στενότερη συνεργασία ανάμεσα στις εποπτικές αρχές της ΕΕ, των ΗΠΑ καθώς και άλλων μεγάλων οικονομιών.

Επιτακτική Ανάγκη η Επεκτατική Δημοσιονομική Πολιτική

Είναι σημαντικό τόσο για την ΕΕ στο σύνολό της, όσο και για την Κύπρο ειδικότερα, να ασκήσουν επεκτατική δημοσιονομική πολιτική, προωθώντας τα μεγάλα αναπτυξιακά έργα για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και την προώθηση της ανάπτυξης με απώτερο στόχο τη γρήγορη και αποτελεσματική καταπολέμηση της οικονομικής κρίσης.

Ας μην ξεχνάμε ότι, σύμφωνα με το ίδιο το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης της ΕΕ, οι χώρες μέλη θα πρέπει, σε περιόδους πρόσφορης οικονομικής ανάπτυξης, να στοχεύουν σε ισοσκελισμένα δημοσιονομικά ή ακόμη και σε πλεονασματικούς προϋπολογισμούς, ούτως ώστε να τους παρέχεται η ευχέρεια για επεκτατική δημοσιονομική πολιτική σε περιόδους οικονομικών κρίσεων. Συγκεκριμένα, η κάθε χώρα-μέλος της ΕΕ μπορεί να έχει δημοσιονομικό έλλειμμα μέχρι και 3% επί του ΑΕΠ χωρίς καμία κύρωση από τις Βρυξέλλες. Ως εκ τούτου, η κυβέρνηση θα ήταν καλό να ενισχύσει την οικονομική ζήτηση και ανάπτυξη μέσω της άμεσης προώθησης των μεγάλων αναπτυξιακών έργων καθώς και της πιο γενναιόδωρης και στοχευμένης κοινωνικής πολιτικής, έστω και αν τελικά στο τέλος του 2009 το δημοσιονομικό έλλειμμα ανέλθει στο 1,5% με 2% επί του ΑΕΠ.

Είναι επίσης σημαντικό να επισημανθεί ότι, ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικών κρίσεων, θα πρέπει να υπάρχει στενή και αρμονική συνεργασία ανάμεσα στις νομισματικές και δημοσιονομικές αρχές για τον καλύτερο συντονισμό και προώθηση στόχων και μέτρων από κοινού.

Άλλα μέτρα για αντιμετώπιση της κρίσης στην Κύπρο

Ένας τρόπος για να λειτουργήσει ο ανταγωνισμός ως καταλύτης για τη μείωση των επιτοκίων δανεισμού θα ήταν η προσωρινής διάρκειας κατάργηση των κυρώσεων που επιβάλλουν οι τράπεζες καθώς και των ενυπόθηκων εξόδων όπως και των εξόδων σε χαρτόσημα που επωμίζονται οι πελάτες σε περίπτωση που θελήσουν να διακόψουν ένα στεγαστικό δάνειο με μια τράπεζα και να συνάψουν αντίστοιχο δάνειο με άλλη τράπεζα, η οποία προσφέρει ενδεχομένως χαμηλότερο επιτόκιο. Καθώς λοιπόν, η ύπαρξη των κυρώσεων καθώς και των ενυπόθηκων εξόδων και των εξόδων σε χαρτόσημα επιδρούν ως αντικίνητρο για τους πελάτες, δεν μπορεί να λειτουργήσει ο μηχανισμός του ανταγωνισμού.

Η προσωρινή κατάργησή τους είναι ένα μέτρο που πρέπει να προωθηθεί από την κυβέρνηση. Αυτό σημαίνει επίσης, ότι θα πρέπει να είναι διατεθειμένη να υποστεί κάποια λογική επιβάρυνση των δημοσίων ταμείων για να βοηθηθούν οι απλοί πολίτες καθώς και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις και να δοθεί ώθηση στην οικονομία.

Η κυβέρνηση θα μπορούσε επίσης, να απαλλάξει τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις με συνολικό τζίρο μέχρι 1 εκ. ευρώ, για παράδειγμα, από την υποχρέωση καταβολής εταιρικού φόρου ως ένα μέτρο στήριξης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και προώθησης της οικονομικής ανάπτυξης.

Συμπερασματικά

Είναι ώρα η συντηρητική ιδεολογία της απορρύθμισης των αγορών να δώσει τη θέση της στη λογική ρύθμιση των αγορών και στο σωστό εποπτικό έλεγχο. Όχι όμως παροδικά, απλά για να ξεφύγουμε από την οικονομική κρίση και να επιστρέψουμε σε συντηρητικές και κοινωνικά άδικες ιδεολογίες μεσοπρόθεσμα, αλλά μόνιμα για να θέσουμε οριστικά πίσω μας τέτοιες κρίσεις και δοκιμασίες και να μπορέσουμε να προχωρήσουμε όλοι μαζί μπροστά και να κτίσουμε μια πιο δίκαιη και ευημερούσα κοινωνία.

του Κώστα Κτωρή, Οικονομολόγου