Το έτος 2009 είναι καθοριστικό για την έκβαση του Κυπριακού. Αποτελεί κοινή παραδοχή ότι οι παράμετροι του προβλήματος έχουν επιβαρυνθεί στο χρόνο. Τα θεμελιώδη στοιχεία της επίλυσης στο πλαίσιο ενός ενωμένου κυπριακού κράτους δυνατόν να ακυρωθούν. Η νέα προσπάθεια την οποία ανέλαβε με δικές του πρωτοβουλίες ο πρόεδρος Δ. Χριστόφιας μπορεί να είναι η τελευταία.
Υπήρξαν στο παρελθόν συγκυρίες πάνω στις οποίες οικοδομήθηκαν η πολιτική και επιμέρους τακτικές κινήσεις της κυπριακής κυβέρνησης και της Ε/κ πλευράς με στόχο την επίλυση. Για δεκαετίες, από το 1974, δεν απέδωσαν. Οι συσχετισμοί άλλαξαν ουσιωδώς μόνο όταν μια νέα ισχυρή παράμετρος μπήκε ως τμήμα της «εξίσωσης» του Κυπριακού: Η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ. Το γεγονός αυτό έβγαλε το Κυπριακό από το περιθώριο των ατελέσφορων συζητήσεων γιατί έδωσε τη δυνατότητα η πατρίδα μας να αναπτυχθεί στο πλαίσιο ενός ευρύτερου ενοποιητικού εγχειρήματος. Να έχει και μέρισμα και συνεισφορά στο υπερεθνικό σύστημα κοινών αξιών, συμφερόντων και επιδιώξεων της Ευρώπης.
Η ένταξη της Κύπρου δε συνέβη νομοτελειακά. Κανείς από μηχανής θεός δεν ήρθε να δώσει την ιστορική ώθηση προς τα εμπρός. Ούτε η ΕΕ μπορεί να υποκαταστήσει το μερίδιο της ευθύνης που αναλογεί στην Ε/κ πλευρά. Η ΕΕ προσφέρει το πλαίσιο, βοηθά να δημιουργηθούν νέες δυνατότητες, διαθέτει τα μέσα για να υπάρξουν συνολικές λύσεις. Τις πρωτοβουλίες και τις αποφάσεις στον κατάλληλο χρόνο, τις αναλαμβάνουν οι ίδιοι οι ενδιαφερόμενοι.
Η κυρίαρχη αντίληψη στην Κύπρο ακόμα και τις αρχές της δεκαετίες του ’90 ήταν ότι η ένταξη στην ΕΕ αποτελούσε μια ουτοπική επιδίωξη. Έπρεπε πρώτα να σπάσει η αντίληψη για το «αδύνατο» της ένταξης (1988-93). Ακολούθως, να υπάρξει μια στρατηγική που να αξιολογεί τις μεταβαλλόμενες συνθήκες (1994-95). Να σχεδιάζει, να προβλέπει, να διαπραγματεύεται και να πείθει κάθε φορά (1997-98). Να κάνει τις κατάλληλες διασυνδέσεις, ευθυγραμμίζοντας το εθνικό συμφέρον με ευρύτερες επιδιώξεις (Ελσίνκι, 1999 – Κοπεγχάγη, 2002). Η στρατηγική εκείνη έφερε τη σφραγίδα του Γιάννου Κρανιδιώτη σε κάθε στάδιο σχεδιασμού και υλοποίησής της έως το θάνατό του, σε αεροπορικό δυστύχημα πάνω από το Βουκουρέστι. Υπήρξε μια ανατροπή στο φαύλο κύκλο των αδιεξόδων που δημιούργησε ευκαιρίες για να αξιοποιηθεί το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Είναι παράξενο στις ημέρες μας – 5 χρόνια πέρασαν από την ένταξη - πόση σιγή περιβάλλει το δημόσιο διάλογο γύρω από αυτά τα ζητήματα. Στην προηγούμενη φάση, η Κύπρος δεν βρέθηκε απλά στη Στοά του Αττάλου για να υπογράψει τη Συνθήκη Προσχώρησης (2003). Προηγήθηκε για χρόνια σκληρή δουλειά, συνεχής διαπραγμάτευση, αξιόπιστη παρουσία της Κύπρου και της Ελλάδας στη διεθνή σκηνή. Είναι ατυχής συγκυρία για τους Ε/κ που όλη εκείνη η θετική ενέργεια σπαταλήθηκε σε μια ακατάσχετη δημαγωγία και τη συστηματική καλλιέργεια της διχόνοιας στο εσωτερικό μέτωπο. Πολύτιμος χρόνος αναλώθηκε χωρίς προσανατολισμό, χωρίς απαντήσεις στα πραγματικά διλήμματα:
• Η στρατηγική ένταξης είχε την επίλυση του Κυπριακού ως «την άλλη όψη του ιδίου νομίσματος». Πότε και κάτω από ποιες συνθήκες θα επιτευχθεί ο μείζων στόχος;
• Η προσέγγιση της Τουρκίας στην ΕΕ διευκόλυνε την επίλυση και γινόταν κάτω από συγκεκριμένα ανταλλάγματα. Ποια είναι σήμερα τα ανταλλάγματα;
• Μπορεί να αναμένει κανείς λύση με την ...ένταξη της Τουρκίας;
Το Κυπριακό δεν είναι αυτοτροφοδοτούμενο πρόβλημα. Η επίλυσή του προϋποθέτει ότι θα κινητοποιηθούν πολλοί στο διεθνή χώρο και θα γίνουν συνδυασμοί από γεγονότα που να πιέζουν για συνολική λύση.
Πολλά από όσα συνέβησαν τα τελευταία χρόνια επιτάχυναν τα τετελεσμένα επί του εδάφους (εποικισμός, περιουσίες).
Η Ε/κ πλευρά χρειάζεται στρατηγική που να αποκτά περιεχόμενο σε σχέση με το χρόνο και να απαντά στο ερώτημα πότε και κάτω από ποιες προϋποθέσεις θα ...ξανασυναντήσει την Τουρκία. Το 2009 αποτελεί κατά κάποιο τρόπο ένα ορόσημο για τη συνολική αξιολόγηση της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας. Η Λευκωσία έχει συμφέρον να καταστεί το χρονοδιάγραμμα αυτό έως το τέλος του έτους, ένα πραγματικό τεστ για την πολιτική της Τουρκίας στην προσπάθεια για τη συνολική επίλυση. Η ΕΕ στο διάστημα που μεσολαβεί χρειάζεται επίσης να διαμορφώσει μια πλήρη εικόνα για τις θέσεις των δύο πλευρών. Αυτό μπορεί να γίνει με την ενεργό παρουσία αντιπροσώπου της ΕΕ στις συνομιλίες. Υπάρχουν συγκεκριμένες ουσιώδεις πτυχές του προβλήματος που η Ε/κ πλευρά έχει νόμιμες και εύλογες διεκδικήσεις, όπως η ασφάλεια, η θεσμική θωράκιση του κοινού κράτους, η οικονομική σταθερότητα και οι μεταβατικές ρυθμίσεις έως ότου ολοκληρωθούν τα διάφορα στάδια της συμφωνίας. Η ΕΕ διαθέτει τα μέσα και μπορεί να στηρίξει την επίλυση του Κυπριακού. Αυτός που ωφείλει να έχει τις προτάσεις και να αναλάβει τις πρωτοβουλίες προς τις Βρυξέλλες και τις ισχυρές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, είναι οι ίδιοι οι άμεσα ενδιαφερόμενοι και ιδιαίτερα η κυπριακή κυβέρνηση που είναι θεσμικά παρούσα, ως πλήρες και ισότιμο μέλος.
Ένα βασικό στοιχείο της παρούσας προσπάθειας για την επίλυση είναι η αναζήτηση μιας «λύσης των Κυπρίων». Οι δύο κοινότητες έζησαν χωριστά για δεκακετίες, αναπαράγοντας το μίσος και την αντιπαράθεση μεταξύ τους.
Οι Ε/κ και οι Τ/κ μπορούν να βρουν νέα σημεία επαφής και συνεργασίας, να δουν πιο ανοιχτά και αισιόδοξα το κοινό ευρωπαϊκό τους μέλλον. Στα δύο επίπεδα – των κοινοτήτων και των ηγεσιών τους – δεν υπήρξε για δεκαετίες συγχρονισμός. Τα μυαλά των ανθρώπων αλλάζουν. Η Τ/κ κοινότητα στράφηκε εγγύτερα προς την ομοσπονδιακή λύση μπροστά στο ευεργέτημα της ένταξης στην ΕΕ. Από το 2004 και μετά παρατηρήθηκε μια αντίθετη ροπή και όλη η κοινωνική δυναμική, όχι απλώς αφέθηκε να αδρανήσει αλλά πολεμήθηκε και κατασυκοφαντήθηκε με τον πιο χυδαίο τρόπο.
Οι πολιτικές ηγεσίες των Ε/κ και των Τ/κ φαίνεται καθαρά ότι θα διαπραγματευτούν σκληρά η καθεμιά για τα συμφέροντα της κοινότητάς της. Το ζητούμενο είναι να καταλήξουν σε συμφωνημένη λύση, αναλαμβάνοντας και την ευθύνη να εξηγήσουν στην κοινή γνώμη τους κρίσιμους συμβιβασμούς που απαιτεί.
του Κυριάκου Πιερίδη, Δημοσιογράφου