Οι επτά πληγές της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στην Κύπρο

Μια δημοφιλής έννοια, αυτή της διαπολιτισμικής, εισέβαλε τα τελευταία χρόνια στο κυπριακό εκπαιδευτικό σύστημα και βρήκε πολλούς αποδέκτες. Μια προσέγγιση που αν την χειριστούμε λανθασμένα αντί να επουλώσει μπορεί να δημιουργήσει πληγές:

1. Παρερμηνεία της κριτικής διαπολιτισμικής εκπαίδευσης ως διαπολιτισμικής βιτρίνας: Οι δραστηριότητες αλληλογνωριμίας στα σχολεία μας (π.χ. παραδοσιακοί χοροί διαφόρων χωρών, εκθέσεις γλωσσών, σχέδια με σημαίες, συνταγές μαγειρικής κ.ά.) συμβάλλουν στην αρχική επαφή των πολιτισμικά διαφορετικών, όμως είναι επιδερμικές και δεν επαρκούν στην ανάπτυξη βαθύτερης επαφής. Έχει ανάγκη να προχωρήσει στην κριτική αποδόμηση καλά στερεωμένων ρατσιστικών στερεοτύπων και προκαταλήψεων για τον άλλο και στην οικοδόμηση μιας πιο βαθιάς σχέσης με βάση πανανθρώπινες αξίες. Αυτό προϋποθέτει τεράστια προσπάθεια για αλλαγή νοοτροπίας.

2. Διαπολιτισμική εκπαίδευση ως μέσο συμφιλίωσης μόνο με Τουρκοκύπριους και όχι με όλες τις κοινωνικές ομάδες: Η συμφιλίωση με τον άλλο κάτω από τις προοπτικές επίλυσης του πολιτικού προβλήματος είναι μια ενδιαφέρουσα πτυχή της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, η οποία συμβάλλει στην επούλωση των συγκρουσιακών σχέσεων για να δημιουργηθεί ένα κοινό κράτος. Όμως, ο στόχος της χρονιάς πρέπει να μην περιορίζει την εμβέλεια της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης σε μια ομάδα. Η ιεράρχηση των ομάδων οι οποίες αναπτύσσουν σχέσεις διαπολιτισμικές είναι αναπόφευκτη μερικές φορές. Αυτό όμως, δε σημαίνει την απαξίωση κοινωνικών ομάδων που επιζητούν την ένταξη και τη δημιουργική αλληλεπίδραση.

3. Μέσω μιας οδυνηρής διαδικασίας συγγραφής νέων βιβλίων ιστορίας, μπορεί το βάρος να το υποστεί η διαπολιτισμική εκπαίδευση. Κι ενώ η διαδικασία αυτή είναι αναγκαία για μια χώρα που έχει ιστορικό συγκρούσεων, είναι κάτι εξαιρετικά επώδυνο και δύσκολο. Ιδιαίτερα κάτω από το βάρος των μαρτύρων της σύγκρουσης όπου μπορεί να αποβεί επικίνδυνη για τη διαπολιτισμική εκπαίδευση, υπό την έννοια ότι υπάρχουν συναισθηματικές και άλλες απώλειες, τις οποίες αν δεν καλύψει η διαπολιτισμική, μπορεί να θεωρηθεί υπαίτιος.

4. Διαπολιτισμική των Ζωνών Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας: μπορεί να διευρυνθεί η Ζώνη, αλλά μοιάζει ανέφικτο να γενικευτεί ο θεσμός. Οι ΖΕΠ πρέπει να θεωρούνται ως προστάδιο του διαπολιτισμικού σχολείου και όχι ως μια εκδοχή του. Η έννοια της Ζώνης έχει ιεραρχική χροιά, αφού θέτει προτεραιότητες και πλαίσια ειδικής μεταχείρισης, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να θεωρηθεί ως μεταβατικό στάδιο και να ενισχυθεί με Ειδικό Αναλυτικό Πρόγραμμα. Οι ΖΕΠ είναι ένα θετικό μεταβατικό στάδιο που μπορεί να θέσει το πλαίσιο για τη δημιουργία ενός σχολείου που να εντάσσει δημιουργικά στην κυπριακή κοινωνία νέα μέλη από άλλα πολιτιστικά περιβάλλοντα χωρίς να κατηγοριοποιεί ή να κατηγοριοποιείται.

5. Σεβασμός στη μητρική γλώσσα του άλλου και διδασκαλία της ως δευτερεύοντος μαθήματος. Η πολυγλωσσία όμως, μπορεί να δώσει στη διαπολιτισμική την έννοια της διεθνοποίησης. Αν δεν υπάρχει η ελληνική γλώσσα ως κεντρικό μέσο συνεννόησης στα σχολεία και αναπτυχθούν ισότιμα όλες οι πιθανές γλώσσες με την ενδυνάμωση μιας ουδέτερης τρίτης (της αγγλικής), μπορεί να είναι επιζήμιο και το εκπαιδευτικό μας σύστημα να αποχαρακτηριστεί στο μέλλον από διαπολιτισμικό σε διεθνές. Η μητρική γλώσσα των παιδιών, όποια κι αν είναι αυτή, έχει θέση στο διαπολιτισμικό σχολείο, ώστε να ενισχύεται η αυτοπεποίθηση του παιδιού σε ένα γλωσσικά ξένο περιβάλλον και να υποστηρίζει τη μαθησιακή του προσαρμογή και εξέλιξη. Όμως, η έμφαση στην ταυτόχρονη και ισόρροπη ανάπτυξη της πολυγλωσσίας, στην ισοδυναμία των γλωσσών, μπορεί να υποβαθμίσει την κύρια γλώσσα (την ελληνική) που είναι αναγκαίο να υπάρχει ως μέσο συνεννόησης στο κυπριακό διαπολιτισμικό σχολείο και να το ωθήσει να εξελιχθεί σε ένα πολυεθνικό σχολείο χωρίς ένα συνεκτικό κεντρικό άξονα που να το συνδέει και με την κυπριακή κοινωνία.

6. Η υπερέμφαση στο διάλογο μεταξύ των πολιτισμικά διαφορετικών και η απουσία μέτρων ουσιαστικής αλληλεπίδρασης, μπορεί να μετατρέψει τη διαπολιτισμική εκπαίδευση σε υποχείριο της Πολιτικής. Η Πολιτική, η οποία επικαλείται τη διαπολιτισμική μπορεί να μην εστιάσει στο απαιτούμενο βάθος, αλλά να την χρησιμοποιήσει για να νομιμοποιήσει επιλογές και να καλύψει τυχών ελλείψεις. Αν σε πολιτικό επίπεδο η διαπολιτισμική θεωρηθεί προτεραιότητα, αλλά στην πράξη δεν ενισχύονται οι εκπαιδευτικοί προς αυτή την κατεύθυνση και δεν παρέχονται τα μέσα για την πραγμάτωση αυτού του στόχου (αλλαγή νοοτροπίας, δειγματικά, δραστηριότητες, εποπτικά μέσα, τάξεις υποδοχής κ.λπ.), μπορεί να μείνει σε επιφανειακό επίπεδο και σε εκδηλώσεις που δείχνουν αλλά δεν αγγίζουν και δεν αλλάζουν.

7. Η διαπολιτισμική εκπαίδευση ακολουθεί τα παραδείγματα άλλων χωρών, αλλά η τυφλή εφαρμογή τους μπορεί να την μετατρέψουν σε αρνητικό στοιχείο που διαταράσσει αντί να ενώνει. Η Συγκριτική Παιδαγωγική έχει πολύ θετικά αποτελέσματα στο δικό μας σύστημα όταν αποκομίσουμε εμπειρίες (και πρακτικά με ανταλλαγές και ευρωπαϊκά προγράμματα) και με αυτές οικοδομήσουμε το συγκεκριμένο κυπριακό διαπολιτισμικό μοντέλο.

Η διαπολιτισμική είναι μια πολύ θετική πτυχή της εκπαίδευσής μας που μπορεί, όταν λειτουργήσει κριτικά και μετρημένα, να συμβάλει στην εμπέδωση και θετική αξιοποίηση της όποιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.

του Χριστόφορου Χριστοφόρου, Εκπαιδευτικού