Από την Τιτίνα Λοϊζίδου στην Επιτροπή Αποζημιώσεων και στη Νεζιρέ Σοφί
Tο περιουσιακό ήταν πάντοτε ένα από τα πιο περίπλοκα ζητήματα του Εθνικού μας θέματος και πέραν από το πολιτικό πεδίο η πλευρά μας έδωσε σημαντικές μάχες και ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ). Όμως τις αρχικές μας επιτυχίες άρχισαν να σκιάζουν κάποιες δυσάρεστες για μας πρόσφατες εξελίξεις. Επιχειρείται εδώ μία σύντομη ανασκόπηση του θέματος.
Ως γνωστό, η αρχή έγινε με την απόφαση στην υπόθεση της Τιτίνας Λοιζίδου τον Δεκέμβριο του 1996. Μία απόφαση σταθμός όσον αφορά τα δικαιώματα ελληνοκυπρίων σε σχέση με την ακίνητη περιουσία τους στα κατεχόμενα. Όταν θυμηθούμε τα κύρια σημεία της απόφασης αυτής θα αντιληφθούμε ότι δεν ήταν καθόλου παράξενο που κατ’ ακολουθία της υπόθεσης Λοιζίδου, και στη βάση αυτής, καταχωρήθηκαν στη συνέχεια στο ΕΔΑΔ εκατοντάδες προσφυγές ελληνοκυπρίων κατά της Τουρκίας. Το ΕΔΑΔ είχε τότε διαφωνήσει με την έντονη επιχειρηματολογία της Τουρκίας που το καλούσε να απορρίψει την υπόθεση λόγο του ότι το όλο θέμα ήταν πολιτικό και όχι νομικό και απεφάσισε ότι:
Α) η ευθύνη των κρατών που προσυπέγραψαν τη Συνθήκη για την Προάσπιση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (η Συνθήκη) μπορεί να επεκτείνεται και σε πράξεις που λαμβάνουν χώρα και εκτός των συνόρων τους.
Β) η Τουρκία είναι αυτή που έχει την ευθύνη για τις πράξεις και τις πολιτικές της ΤΔΒΚ λόγω του μεγάλου αριθμού στρατευμάτων που αυτή έχει στο Βορρά.
Γ) το γεγονός ότι το περιουσιακό ήταν και είναι το αντικείμενο διαβουλεύσεων σε πολιτικό επίπεδο δεν απαλλάσσει τη Τουρκία από τις υποχρεώσεις της βάσει της Συνθήκης.
Το ΕΔΑΔ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι παραβιάσθηκε το ανθρώπινο δικαίωμα της Λοιζίδου να απολαμβάνει ανενόχλητα την περιουσία της. Η ευθύνη για την παράβαση αυτή αποδόθηκε στην Τουρκία η οποία κλήθηκε να της καταβάλει ουσιαστικές χρηματικές αποζημιώσεις.
Το σκεπτικό και τα συμπεράσματα του ΕΔΑΔ στην υπόθεση Λοιζίδου ακολουθήθηκαν στη συνέχεια και σε άλλες υποθέσεις (τέταρτη διακρατική προσφυγή της Κύπρου κατά της Τουρκίας, υπόθεση Τύμβιου και υπόθεση Δημάδη).
Οπόταν φτάσαμε στην υπόθεση Ξενίδη – Αρέστη όπου το ΕΔΑΔ κλήθηκε να εξετάσει το ίδιο θέμα υπό το πρίσμα δύο σημαντικών εξελίξεων. Η πρώτη ήταν η σύσταση, από την ΤΔΒΚ τον Αύγουστο του 2003, της Επιτροπής Αποζημιώσεων την οποία η Τουρκία παρουσίασε ως αποτελεσματικό εσωτερικό ένδικο μέσο στην οποία θα μπορούσαν να αποταθούν ελληνοκύπριοι που είχαν αξίωση σε σχέση με την περιουσία τους στα κα τεχόμενα. Η άλλη εξέλιξη ήταν το δημοψήφισμα για το σχέδιο Ανάν που είχε διεξαχθεί τον Απρίλιο του 2004.
Το ΕΔΑΔ απεφάσισε ότι η απόρριψη του σχεδίου Ανάν από την πλευρά μας δεν μπορούσε να αλλοιώσει τη νομική κατάσταση πραγμάτων, όπως αυτή είχε καθορισθεί στην υπόθεση Λοιζίδη. Οι ίδιες αρχές ακολουθήθηκαν και σε αυτήν την υπόθεση και κρίθηκε και πάλι ότι υπήρχε παραβίαση της Σύμβασης. Το ΕΔΑΔ όμως, στη συγκεκριμένη υπόθεση, έκανε ειδική αναφορά στο ότι είχαν κατατεθεί ενώπιον του1,400 προσφυγές από ελληνοκυπρίους. Χωρίς να συνδέει ρητά το γεγονός αυτό με τη σύσταση της Επιτροπής Αποζημιώσεων στα κατεχόμενα, το ΕΔΑΔ έδωσε στην Τουρκία τη δυνατότητα να επιλέξει η ίδια τα μέσα δια των οποίων οφείλει να εκπληρώνει τις υποχρεώσεις της βάσει της Σύμβασης. Με τον τρόπο αυτό άφησε ανοικτό το ενδεχόμενο να αποφασίσει, σε μελλοντικό στάδιο, ότι η Επιτροπή αυτή πράγματι συνιστά αποτελεσματικό ένδικο μέσο.
Το τελευταίο κεφάλαιο στο θέμα μας ήταν ο διακανονισμός στον οποίο κατέληξε, πριν λίγους μήνες, ο Μιχάλης Τύμβιος με την Τουρκία. Βάσει αυτού συμφωνήθηκε να καταβληθεί στον Τύμβιο χρηματικό ποσό από την Τουρκία και επίσης να γίνει ανταλλαγή της κατεχόμενης περιουσίας του Τύμβιου με έκταση τουρκοκυπριακής περιουσίας στη Λάρνακα. Το ΕΔΑΔ επικύρωσε το περιεχόμενο του φιλικού διακανονισμού κρίνοντας το συμβατό με τις αρχές της Συνθήκης.
Πολύ σημαντικές εξελίξεις θα έχουμε και στις αρχές του νέου έτους. Οκτώ πιλοτικές προσφυγές ελληνοκυπρίων έχουν επιλεγεί από το ΕΔΑΔ για εξέταση και μέσω αυτών θα αποφασισθεί και κατά πόσο η Επιτροπή Αποζημιώσεων προσφέρει αποτελεσματική θεραπεία ή όχι.
Μία άλλη πολύ σημαντική εξέλιξη στην οποία πρέπει να γίνει αναφορά είναι η προσφυγή που καταχώρησε η τουρκοκύπρια Νεζιρέ Σοφί κατά της Κύπρου. Η Σοφί είναι ιδιοκτήτρια περιουσίας στη Λάρνακα και παραπονείται, με τον ίδιο τρόπο που παραπονέθηκε πρώτη η Λοιζίδου, ότι δεν της επιτρέπεται η χρήση της περιουσίας της. Το ΕΔΑΔ δεν απέρριψε την προσφυγή αυτή στο προκαταρκτικό της στάδιο αλλά αποφάσισε να την ορίσει για ακρόαση στις αρχές του νέου χρόνου οπόταν θα εξετάσει, μαζί με την ουσία της υπόθεσης, το κατά πόσο η Σοφί εξάντλησε τα ένδικα μέσα που είχε στη διάθεση της στην Κύπρο πριν προσφύγει στο ΕΔΑΔ.
Δεν μπορεί κανείς νομίζω να αμφισβητήσει ότι τα τελευταία χρόνια υπήρξε μια σειρά αρνητικών εξελίξεων για την πλευρά μας τις οποίες συνοψίζω ως ακολούθως:
Α) η Επιτροπή Αποζημιώσεων που συστήθηκε στα κατεχόμενα ως απάντηση στην υπόθεση Λοιζίδου και στις μαζικές προσφυγές ελληνοκυπρίων που ακολούθησαν κατάφερε δυστυχώς να προσελκύσει αριθμό ελληνοκυπρίων που αποτάθηκαν σε αυτήν. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιεύθηκαν 322 ελληνοκύπριοι έχουν μέχρι σήμερα υποβάλει αιτήσεις. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι αιτήσεις δεν εξετάζονται με χρονολογική σειρά αλλά με τρόπο που ευνοεί τους σκοπούς της Επιτροπής και ότι συμπατριώτες μας απεμπολούν τα δικαιώματα τους επί της περιουσίας τους στα κατεχόμενα έναντι χαμηλών ποσών.
Β) η επικύρωση από το ΕΔΑΔ της συμφωνίας ανταλλαγής περιουσιών στην υπόθεση Τύμβιου φαίνεται να είναι αντίθετη με τον θεσμό του κηδεμόνα τουρκοκυπριακών περιουσιών και με το δικό μας νομικό πλαίσιο που δεν επιτρέπει τέτοιες συναλλαγές.
Γ) έχουμε αυτή τη στιγμή να αντιμετωπίσουμε δύο ξεχωριστούς κινδύνους. Πρώτα, μέσω των οκτώ πιλοτικών υποθέσεων που θα εκδικασθούν στις αρχές του νέου χρόνου, το ενδεχόμενο η Επιτροπή Αποζημιώσεων να θεωρηθεί ως αποδεκτό ένδικο μέσο. Και δεύτερο το ενδεχόμενο να κριθεί ότι τουρκοκύπριοι όπως την Σοφί δικαιούνται να αποτείνονται απευθείας στο ΕΔΑΔ σε σχέση με τις περιουσίες τους στο νότο χωρίς πρώτα να προσφύγουν στα δικά μας Δικαστήρια.
Η απόφαση στη Λοιζίδου διάνοιξε μεγάλες δυνατότητες και ήταν ένα μεγάλο όπλο για τη δική μας πλευρά. Όμως οι πρόσφατες εξελίξεις πρέπει να μας ωθήσουν στη λήψη άμεσων μέτρων. Διαφορετικά το ΕΔΑΔ όχι μόνο δεν θα προσφέρει οποιαδήποτε ουσιαστική θεραπεία στους ελληνοκύπριους που προσέφυγαν σ’ αυτό αλλά θα είναι και αιτία να περιπλεχθεί ακόμη περισσότερο και η πολιτική διάσταση του περιουσιακού ζητήματος.
του Μενέλαου Κυπριανού, Δικηγόρου