του Αδριανού Κυριακίδη
Ιστορικού
Πολλοί Αμερικανοί (και μη) θεωρούν την υποψηφιότητα του Barack Obama για την προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών ως μία αλλαγή σελίδας στην Αμερικανική πολιτική. Μερικοί δε, τη θεωρούν όχι μόνο υποψηφιότητα αλλαγής αλλά και υποψηφιότητα ελπίδας για μια καλύτερη και πιο δίκαιη κοινωνία ίσως και για ένα καλύτερο κόσμο.
Θεωρείται σχεδόν αυτονόητη πια, η επιρροή που ασκεί η πολιτική τάξη των Ηνωμένων Πολιτειών στο διεθνές περιβάλλον της σύγχρονης εποχής. Είτε σε πολιτική ηγεμονία αναφερόμαστε, είτε σε οικονομική ατμομηχανή, ο “Δυτικός Κόσμος” τείνει να παραχωρεί συνήθως στις ΗΠΑ την πρωτοκαθεδρία, χωρίς αυτό να συνεπάγεται απαραίτητα μια σχέση αρχής - υποταγής (αλλά χωρίς να αποκλείεται κιόλας). Απηχεί μάλλον τις ισορροπίες της ιστορικής συγκυρίας. Το παράδειγμα της πρόσφατης οικονομικής κρίσης που άρχισε από τη Wall Street, η ιδέα του Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας λίγα χρόνια πριν, η επιβολή σε κάθε περιοχή της γης, ενίοτε δια της βίας, «οικουμενικών αξιών» που προέκυπταν όχι από κάποιο θεσμοθετημένο διαπολιτισμικό διάλογο αλλά μέσα από την αμερικανική κουλτούρα του χωνευτηριού, γιατρικό δια πάσα νόσο, λίγο πριν το τέλος του περασμένου αιώνα… Όλα αναπόσπασμο στοιχείο της παγκοσμιοποίησης που είτε την επιλέξαμε τελικά είτε μας επιβλήθηκε, αποτελεί πραγματικότητα.
Μέσα σε αυτό το παγκόσμιο περιβάλλον, η εκλογή του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών μοιάζει μια διαδικασία που αφορά ολόκληρο τον κόσμο. Ειδικά όταν η κρίση που διαπερνά όλους σχεδόν τους τομείς της δημόσιας ζωής, έχει κοινά χαρακτηριστικά, χρήζει κοινής αντιμετώπισης αλλά προς το παρόν, ενισχύεται από μια κοινή επίσης αδυναμία για ανάπτυξη νέων πολιτικών, ανάλογων των σύγχρονων προβλημάτων. Είναι τέτοια η συγκυρία που οι Δημοκρατικοί επέλεξαν ως υποψήφιό τους ένα άνθρωπο με ελάχιστη εμπειρία στη διαχείριση της εξουσίας αλλά με μια ρητορική που, αν μη τι άλλο, τους δίνει ελπίδα.
Ο Barack Obama είναι μία χαρισματική προσωπικότητα που ενισχύεται και από το momentum. Μετά από μία οκταετία μάλλον καταστροφική από όλες τις απόψεις, εν μέσω κρίσης των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και των αγορών, καταφέρνει να αρθρώνει ένα πολιτικό λόγο που δίνει ελπίδα και ταυτόχρονα πείθει. Έχει καταφέρει επίσης, παρά τα επικοινωνιακά πυροτεχνήματα της Sarah Palin και τη συνήθη ηθικολογική ενασχόληση με το πρόσωπο κάθε υποψήφιου σε αμερικανική εκλογική αναμέτρηση, να θέτει τα θέματα της πολιτικής ατζέντας, με κυρίαρχη την οικονομία, επιλέγοντας ο ίδιος τον τρόπο και το χρόνο. Αυτό βέβαια, αφορά κυρίως την έκβαση της εκλογικής αναμέτρησης αλλά ίσως, εμπεριέχει και βασικές κατευθυντήριες γραμμές μίας πολιτικής που θα κληθεί να εφαρμόσει και η οποία μας ενδιαφέρει άμεσα.
Αυτό που μας ενδιαφέρει λοιπόν, είναι η διάθεση για αλλαγές που υπερβαίνουν τις διαχωριστικές γραμμές μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και του υπόλοιπου κόσμου, κυρίως δε της Ευρώπης. Ένα δομικό στοιχείο του προγράμματος εξωτερικής πολιτικής του Barack Obama εν προκειμένω, είναι ο διεθνής διάλογος· αντί των ευθέων ή κεκαλυμμένων απειλών και της ρήξης. Μερικοί ίσως σκεφτούν ότι παρά τις εξαγγελίες περί διαλόγου, σε συγκεκριμένα και σημαντικά θέματα (όπως ο πόλεμος στο Αφγανιστάν) η πολιτική του δεν πρόκειται να αλλάξει. Κάποιοι άλλοι ίσως σκεφτούν ότι, αντίστροφα, η διαφοροποίηση σε κάποια επιμέρους θέματα δε θα σημάνει αλλαγή στο ευρύτερο πλαίσιο των διεθνών σχέσεων. Ποιός όμως θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο διάλογος, έστω και σε διακηρυκτικό επίπεδο, δε θέτει τις βάσεις για κάτι καλύτερο από το προϋπάρχον;
Ο διάλογος αυτός, ο οποίος έχει ήδη ξεκινήσει δια της προεκλογικής κινητοποίησης στις Ηνωμένες Πολιτείες και διαπερνά συν τω χρόνω και τη δημόσια ζωή στην Ευρώπη, δεν αφορά μόνο τον πόλεμο κατα της τρομοκρατίας και τη θέση των ΗΠΑ στον κόσμο. Αφορά προβλήματα για τα οποία οι ΗΠΑ βρίσκονταν για πολλά χρόνια και συνεχίζουν να βρίσκονται σε μια ιδιότυπη απομόνωση: το πρόβλημα των ενεργειακών πόρων και της προστασίας του περιβάλλοντος. Προβλήματα για τα οποία δεν υπήρξε μέχρι τώρα ο απαραίτητος συντονισμός: η εξάλειψη της φτώχειας αλλά και της ασύμμετρης οικονομικής ανάπτυξης. Προβλήματα επίσης, τα οποία μέχρι τώρα διαχρονικά αρνούνταν οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ: η κοινωνική ανισότητα, η ανεξέλεγκτη αγορά, η παραγνώριση των δικαιωμάτων κοινωνικών ομάδων όπως οι ομοφυλόφιλοι ή οι οικονομικοί μετανάστες. Για όλα αυτά τα θέματα ο Obama παρουσιάζει προτάσεις με ένα κοινό χαρακτηριστικό: υπερβαίνουν την αντίληψη ότι η πολιτική, κοινωνική και οικονομική παράδοση που έχει δημιουργηθεί στις ΗΠΑ είναι αδιαπραγμάτευτη και ότι διαπραγματεύσιμη είναι μόνο η εφαρμογή της και εκτός των ΗΠΑ (ενίοτε βεβαίως, δε χρειάζεται ούτε διαπραγμάτευση).
Ο Barack Obama δε χρησιμοποιεί λεξιλόγιο που να προκαλεί το ακροατήριό του. Έχει σωστή αντίληψη των αναγκών και των συνθηκών αυτής της προεκλογικής εκστρατείας και τις χειρίζεται χωρίς εμφανή λάθη. Ως εκ τούτου, οι θέσεις του εκφράζονται με σχετική μετριοπάθεια, ακόμα και αυτές που ανατρέπουν καθεστηκυίες αντιλήψεις. Δεν υπόσχεται συνεπώς, ούτε αναδιανομή του πλούτου, ούτε βαρύτερη φορολογία, ούτε κρατικές παρεμβάσεις στην αγορά. Προτείνει ένα “δικαιότερο σύστημα για όλους”, με “φορολογικές ελαφρύνσεις για το 95% των Αμερικανών”, εννοώντας ότι αυτοί που έχουν μεγάλο εισόδημα θα πρέπει να καταβάλουν κάτι παραπάνω. Ευαγγελίζεται ένα “καθολικό σύστημα υγείας με κρατική βοήθεια” χωρίς να προσδιορίζει το βαθμό παρέμβασης και προσπερνώντας με σχετική ευκολία τις κατηγορίες για σοσιαλιστική πολιτική ατζέντα που εκτοξεύονται από το στρατόπεδο του McCain. Καλώς ή κακώς από την άλλη, έχει τη ικανότητα να παρουσιάζει τον αντίπαλό του ως εκπρόσωπο (όχι “του κεφαλαίου” αλλά) των μεγάλο πετρελαϊκών εταιριών που συνδέονται συνειρμικά με σκάνδαλα παράνομων χρηματοδοτήσεων, υπερεκμετάλλευσης των φυσικών πόρων και βεβαίως, τη διακυβέρνηση George W. Bush. Με μια εξαιρετικά ισορροπημένη διατύπωση, επανεισάγει στον προεκλογικό διάλογο πολιτικές που υπερβαίνουν τις διαχωριστικές γραμμές που δημιουργήθηκαν με τα Reaganomics της δεκαετίας του '80 αλλά και τις στρατιωτικές επεμβάσεις μετά το 1990 και επιχειρεί να κλείσει το χάσμα που έχει δημιουργηθεί με την “παλιά Ευρώπη” (το οποίο εν πολλοίς διαφάνηκε και στις δηλώσεις που έγιναν μετά τη συνάντηση George W. Bush και του προεδρεύοντος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Nicola Sarkozy για τη διεθνή οικονομική κρίση στα μέσα Σεπτεμβρίου).
Η επόπτευση της αγοράς που λειτουργεί με κανόνες διαφάνειας, οι δημόσιες δαπάνες για την άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, η εξασφάλιση της πρόσβασης στην Παιδεία και την Υγεία, ο παγκόσμιος διάλογος για την ειρήνη και την αειφόρο ανάπτυξη, η μεταρρύθμιση του ΟΗΕ όλα θέματα που βρίσκονται στο πολιτικό πρόγραμμα κάθε προοδευτικού πολιτικού σχήματος στην Ευρώπη. Θέματα ταυτόχρονα, που δύσκολα μπορούν να αντιμετωπιστούν σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο, όπως έγινε αντιληπτό μέσα από τις αλλεπάλληλες πολιτικές και οικονομικές κρίσεις των τελευταίων χρόνων. Θα μπορούσε εν προκειμένω, να υποδειχθεί η συνεχής εναλλαγή στην εξουσία των πολιτικών σχηματισμών, η οποία εκλαμβάνεται μάλλον ως απογοήτευση των πολιτών από την αδυναμία υλοποίησης των θεσμικών μεταρρυθμίσεων που εκ των πραγμάτων, κρίνονται αναγκαίες. Ως εκ τούτου, η διαχείρισή των προβλημάτων αυτών τείνει να αναχθεί σε ένα διεθνές επίπεδο. Η μέχρι τώρα αδυναμία των δύο πόλων του “Δυτικού Κόσμου” να βρουν κοινή αφετηρία, κοινό βηματισμό και βεβαίως, κοινή στόχευση ενδεχομένως δίνουν σε αυτό τη χρονική συγκυρία σημαίνουσα ιστορική διάσταση. Μπορεί η κλίμακα μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού να χωρέσει ενδιάμεσες διαβαθμίσεις, εξίσου ορατές και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού; Ο Obama δείχνει ικανός γι' αυτό το εγχείρημα. Η ρητορική του ταιριάζει στις απαιτήσεις της προεκλογικής εκστρατείας για την προεδρίας των ΗΠΑ, το πολιτικό του πρόγραμμα στις συνθήκες της διεθνούς συγκυρίας.
Είναι τετριμμένο ίσως πια, να αναφέρεται κάποιος στην αποδοχή του Obama σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο, είναι φυσικό να συγκεντρώνει και την υποστήριξη πολιτικών σχηματισμών, όπως οι Ευρωπαίοι Σοσιαλιστές, δεν ξενίζει πλέον ούτε και η αναφορά των αρθρογράφων του Economist σε “κεντρο-αριστερή” πολιτική πρόταση.
Το (ιδιαίτερα αναλυτικό) πολιτικό πρόγραμμα του Barack Obama θέλω να πιστεύω πως δεν απευθύνεται μόνο στους αμερικανούς ψηφοφόρους εμπεριέχει προτάσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση ενός διεθνούς διαλόγου για τη Δημοκρατία στον 21ο αιώνα. Όχι περί μιας Δημοκρατίας που επιβάλλεται αλλά μιας Δημοκρατίας που εξελίσσεται. Όχι μιας Δημοκρατίας με κατεύθυνση από Δύση προς Ανατολή ή από Βορρά προς Νότο αλλά μιας Δημοκρατίας που ενώνει γεωγραφικές περιοχές και πολιτικές παραδόσεις. Μιας Δημοκρατίας που δε δεσμεύει τις δημιουργικές δυνάμεις αλλά τις απελευθερώνει. Μιας Δημοκρατίας όπου όλοι νιώθουν μέρος μιας κοινής πορείας και μιας κοινής προσπάθειας, γι' αυτό που το σύνολο και ο καθένας ξεχωριστά έχει ανάγκη. Σε αυτό ακριβώς αποσκοπούσαν άλλωστε, από την αρχή του σχηματισμού τους, οι ανθρώπινες κοινωνίες.
[Obamania is t]he national obsession with Senator Barack Obama.
Obamania spreads like herpes [...] The only known cure is to elect Barack Obama […] (from the Urban Dictionary)
Obamania is sweeping the nation! It’s true! (Jon Steward, THE DAILY SHOW).
