του Νίκου Τριμικλινιώτη
Επικ. καθηγητή νομικής & κοινωνιολογίας, Πανεπιστημίου Λευκωσίας
Το ζήτημα της συνταγματικής πρόκλησης είναι πολύ σοβαρό για να αφήνεται κατ’ αποκλειστικότητα στα χέρια ειδικών. Από την άλλη μεριά δυστυχώς, λόγω της περιπλοκότητάς του και λόγω της απλοϊκότητας με την οποία αντιμετωπίζεται η έννοια της δημοκρατίας τυγχάνει συνεχούς διαστρέβλωσης και παρερμηνείας. Καθώς συζητείται το θέμα της διακυβέρνησης ανάμεσα στους ηγέτες των δύο κοινοτήτων στις συνομιλίες αξίζει να τεθεί ένα περίγραμμα των βασικών παραμέτρων της συνταγματικής πρόκλησης της ομοσπονδοποίησης.
Υπάρχει άγνοια για τις συνέπειες της ομοσπονδοποίησης της Κύπρου. Προβάλλονται δύο απόψεις πους προκαλούν σύγχυση: Πρώτο, η αντι-ομοσπονδιακή πολεμική παρουσιάζει την ομοσπονδία σαν «ρατσιστική λύση» μέχρι και «απαρτχάιντ» χαρακτηρίζουν την διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία. Δεύτερο, απεικονίζεται η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία σαν μορφή διχοτόμησης. Με αυτές τις δύο απόψεις θα ασχοληθούμε.
Είναι λοιπόν η ομοσπονδοποίηση σε διζωνική και δικοινοτική βάση «ρατσιστική λύση»;
Μελετητές των ομοσπονδιών1 αναφέρονται σε 58 από τα 160 κυρίαρχα τότε έθνη-κράτη (μέχρι πριν είκοσι χρόνια) τα οποία περιλαμβάνουν «επίσημες διευθετήσεις που χρησιμοποιούν ομοσπονδιακές αρχές». Μήπως όσες από αυτές έχουν εθνοτικές/γλωσσικές βάσεις στην οργάνωση των πολιτειών/περιφερειών τους (π.χ. Ελβετία, Βέλγιο, Ινδία, Καναδάς κ.ά.) είναι «ρατσιστικές»; Η ιδέα ότι αν υπάρχει κάποιο εθνοτικό στοιχείο ή κριτήριο ως μέρος της οργάνωσης του, τότε αυτό το κράτος ή ο συγκεκριμένος διακανονισμός είναι ρατσιστικός αποτελεί όχι μόνο εσφαλμένη αλλά και παραπλανητική άποψη. Οι λόγοι για τους οποίους κάποιες χώρες μετεξελίσσονται σε ομοσπονδίες είναι ακριβώς για να προστατευθούν από τα ακραία φαινόμενα που έχουν εθνο-ρατσιστικό υπόβαθρο, δηλαδή «εθνοτικό/εθνικό πλειοψηφισμό» (καταπίεση ή αποκλεισμό μιας εθνοτικής ομάδας) και τον αποσχιστικό εθνικισμό που απαιτεί να δημιουργήσει «εθνοτικά αμιγές κράτος». Είναι εξάλλου γνωστό ότι γίνεται ευρεία χρήση ομοσπονδιακών λύσεων όταν υπάρχουν εθνικές συγκρούσεις ακριβώς γιατί διασφαλίζουν τόσο την ισορροπία ανάμεσα στην ενότητα του κράτους και την αυτονομία κάθε εθνοτικής ομάδας, όσο την διασφάλιση των ατομικών και κοινοτικών/συλλογικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων (βλ. Linder, W. Swiss Democracy, Possible Solutions to Conflict in Multicultural Societies, Scoop Books, London, 1994).
Η διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι απολύτως συμβατή και θα λέγαμε και απαραίτητη για την βιωσιμότητα κάθε ομοσπονδίας. Η πολιτειακή διάρθρωση δηλαδή ενιαίο ή ομόσπονδο (ή άλλης μορφής σύνθετο κράτος) σχετίζεται με την κατανομή εξουσιών ανάμεσα στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και την πολιτεία και την συμμετοχή των εθνοτικών κοινοτήτων στην εξουσία κι όχι με την εφαρμογή ή όχι των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επίσης, τίποτα στο Ευρωπαϊκό κεκτημένο ή την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα δεν εμποδίζει μια χώρα από το να μετεξελιχθεί σε ομόσπονδη, όπως έκανε το Βέλγιο και σε κάποιο βαθμό η Ισπανία.
Εξίσου παραπλανητική κι εσφαλμένη είναι η άποψη που απεικονίζει τη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία σαν μορφή διχοτόμησης. Αυτή η άποψη αποτελεί διαστρέβλωση της πραγματικότητας γιατί υπάρχει μια διαλεκτική ανάμεσα στην απόσχιση/διχοτόμηση και την αποτροπή της ακριβώς μέσα από την προοπτική της ομοσπονδοποίησης της Κύπρου. Εξ ου και γνώστες των συνταγματικών θέτουν το ζήτημα σ’ αυτή την βάση: «Ενώ παρουσιάζεται η ομοσπονδία ως το μέσο αποτροπής της απόσχισης, στο άλλο άκρο εμφανίζεται το ίδιο είδος οργάνωσης ως μέσο διευκόλυνσης της απομάκρυνσης».2 Η ομοσπονδιακή οργάνωση αποτελεί την καλύτερη εναλλακτική επιλογή για να αποφεύγονται αποκλεισμοί ομάδων που πιθανόν να οδηγηθούν στη απόφαση να αποσχιστούν ή να προκαλέσουν εντάσεις και συγκρούσεις.3
Είναι ηλίου φαεινότερο ότι στην περίπτωση της Κύπρου κάθε άλλο παρά βρισκόμαστε σε μια ιδεατή κατάσταση όπου με την άνεσή μας θα αποφασίσουμε επί χάρτου ποιο θα ήταν το «ιδανικό» σύστημα. Τίθεται ασφαλώς το ερώτημα, «ιδανικό» από την σκοπιά ποιού όμως και με ποια κριτήρια.
Ο διαπρεπής νομικός James Crawford, τον οποίο μάλιστα συμβουλεύτηκε η Κυπριακή Δημοκρατία για το Σχέδιο Ανάν, αναφέρεται στη λύση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας στην Κύπρο ως μια μορφή «θεραπευτικής ομοσπονδίας» για την «επίλυση συγκρουσιακών καταστάσεων».4 Κι αυτή είναι και η ουσία της επιδιωκόμενης συμβιβαστικής λύσης: η μόνη «θεραπεία» στην «ασθένεια» της διχοτόμησης που να διασφαλίζει τα δικαιώματα όλων μετά το πραξικόπημα και την εισβολή είναι διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία. Το μόνο εφικτό «ενιαίο» κράτος είναι το διχοτομημένο και όσο περνά ο χρόνος πραγματώνεται καθημερινά ενόσω επιτρέπουμε το κυπριακό να παραμένει άλυτο.
Βρισκόμαστε μπροστά σε κάποιες πραγματικότητες που επιχειρούμε στο μέτρο του δυνατού να ανατρέψουμε μετά από 35 χρόνια από το πραξικόπημα-εισβολή και 45 από την πρώτη διχοτόμηση. Είναι σ’ αυτές τις συνθήκες που «η ομοσπονδία προσφέρεται ως η λύση για τις κοινότητες που αντιμετωπίζουν οξύ και αναπόφευκτο πρόβλημα μεταξύ τους χωρισμού».5
Είναι ο συμβιβασμός εκείνος που θα επιτρέψει την επανένωση της χώρας μας, που εξουδετερώνει τόσο την ιδεολογία της διχοτόμησης, όσο και αυτή του πλειοψηφισμού: η δημοκρατία δεν εξαντλείται στο απλό δόγμα «ένας άνθρωπος, ένας ψήφος».
1 Π.χ. Elazar, J. Exploring Federalism, The University of Alabama Press, London, 1987.
2 Πέτρος Λιακούρας Το Κυπριακό, Από την Ζυρίχη στη Λουκέρνη σε Αναζήτηση Ομοσπονδιακής Επίλυσης, Ι. Σιδέρης, 2007, σελ. 187.
3 Λιακούρας 2007, οπ. π. σελ. 189.
4 The Creation of States in International Law, 2nd edition, Oxford University Press, 2007
5 Βλ. Jackson «Reflections on the Implications for the Canadian and Comparative Constitutional concept and Ideas», Salem, N. [ed.] Cyprus: A Regional Conflict and its resolution, Macmillan, 1992.