Με το κ.Χρήστο Ροζάκη, Καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Αντιπρόεδρο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ήδη από τη 1η Νοεμβρίου 1998, είχαμε την ευκαιρία να μιλήσουμε στα πλαίσια της πρόσφατης καθόδου του στην Κύπρο, μετά από σχετική πρόσκληση του Πανεπιστημίου Κύπρου. Ο καθηγητής απάντησε σε σειρά ερωτήσεών μας για τη θεσμική λειτουργία του ΕΔΑΔ, το ρόλο που αυτό παίζει στην Ευρώπη και στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, τις σχέσεις του Δικαστηρίου με άλλους δικαιοδοτικούς μηχανισμούς και τις προοπτικές του στον 21ο αιώνα.
ΘΕΣΜΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ TOY ΕΔΑΔ
Ποια ή ποιες θα ήταν κατά την άποψη σας οι αναγκαίες θεσμικές αλλαγές στο Δικαστήριο; Ποια εντοπίζετε εσείς ως τη σημαντικότερη αδυναμία του ΕΔΑΔ ως δικαιοδοτικού μηχανισμού σήμερα;
Τα βασικά προβλήματα του Δικαστηρίου είναι δύο: πρώτον, ο μεγάλος αριθμός των καθαρά αβάσιμων προσφυγών και των επαναλαμβανόμενων βάσιμων προσφυγών που αφορούν το ίδιο αντικείμενο (επαναλαμβανόμενες υποθέσεις -repetitive cases), και, δεύτερον, η επιβάρυνση του Δικαστηρίου από χιλιάδες προσφυγές που στρέφονται εναντίον ενός μικρού αριθμού κρατών (γύρω στα πέντε), τα οποία από μόνα τους –μέσα σε 47 κράτη- είναι υπεύθυνα για το 60% περίπου των υποθέσεων που μας απασχολούν. Κατά συνέπεια το Δικαστήριο πρέπει να αντιμετωπίσει αυτά τα δύο προβλήματα που, δυστυχώς, μολύνουν το σύνολο της λειτουργίας μας, και απορροφούν το δυναμισμό και το ανθρώπινο δυναμικό ολόκληρου του Δικαστηρίου. Για να αντιμετωπίσουμε τα θέματα αυτά έχουμε αρχίσει να εφαρμόζουμε, μέσα στους περιορισμούς του 11ου Πρωτοκόλλου, μια σειρά μέτρα όπως οι πιλοτικές αποφάσεις, η απλοποίηση της διαδικασίας των σαφώς απαραδέκτων αλλά και σαφώς παραδεκτών επαναλαμβανομένων υποθέσεων, η εφαρμογή ενός μέτρου προτεραιότητας στη σειρά εξέτασης των υποθέσεων που δίνει έμφαση στις σοβαρές παραβιάσεις, κ.ά.. Αλλά, βέβαια, ότι και να προγραμματίσουμε δεν μπορεί να αποδώσει, αν τα κράτη-μέρη δεν πάρουν ορισμένες πρωτοβουλίες να αντιμετωπίσουν σοβαρά και πρωτογενώς το πρόβλημα των παραβιάσεων, είτε με το να κινητοποιηθούν για να τις μειώσουν, είτε με το να καθιερώσουν εσωτερικές διαδικασίες αποτελεσματικής ικανοποίησης των παθόντων, όπου διαπιστώνεται παραβίαση της Σύμβασης και της νομολογίας της.
Βλέπετε το ρόλο του ΕΔΑΔ να εξελίσσεται στα επόμενα χρόνια; Μπορεί να μετατραπεί σε ένα οιωνεί συνταγματικό δικαστήριο ανθρωπίνων δικαιωμάτων για την Ευρώπη; Μήπως μια αλλαγή προς αυτή την κατεύθυνση θα επέφερε πλήγμα στο δικαίωμα ατομικής προσφυγής;
Η προσπάθεια που καταβάλλεται είναι να διατηρηθεί αναλλοίωτη η δυνατότητα κάθε ατόμου να προσφεύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Ιδιαίτερα σε αυτή τη φάση των ιστορικών εξελίξεων, που η θεσμικά οργανωμένη Ευρώπη έχει εμπλουτιστεί με ένα μεγάλο αριθμό νέων κρατών, κυρίως προερχομένων από τον πρώην κομμουνιστικό χώρο, και τα οποία δεν έχουν, προς το παρόν, σημαντική εμπειρία προστασίας δικαιωμάτων του ανθρώπου, και δεν έχουν ολοκληρώσει τις διαδικασίες και τους μηχανισμούς για την αποφυγή παραβιάσεων και την ικανοποιητική καταστολή τους. Η μετατροπή του Δικαστηρίου σε συνταγματικό όργανο, αν και θα είχε ευεργετικά αποτελέσματα για τη λειτουργία του (αφού θα περιόριζε τις υποθέσεις στα μεγάλα συνταγματικά θέματα και θα έδινε στο Δικαστήριο δυνατότητες επιλογής), ωστόσο θα στερούσε τα άτομα από τη δυνατότητα της απρόσκοπτης προσφυγής την οποία απολαμβάνουν σήμερα. Σε μια τέτοια περίπτωση το πλήγμα θα ήταν σοβαρότερο για τα θύματα παραβιάσεων που προέρχονται από τις «νέες» χώρες. Στην ουσία, πάντως, το Δικαστήριο λειτουργεί, ακόμα και σήμερα, ως ένα συνταγματικό όργανο της Ευρώπης, αφού πολλές από τις αποφάσεις του αναφέρονται σε ζητήματα αρχής, γενικής εφαρμογής για τις ευρωπαϊκές χώρες.
Θεωρείτε τον τρόπο και την ταχύτητα προσαρμογής/ συμμόρφωσης των κρατών στις αποφάσεις του Δικαστηρίου ικανοποιητικό; Ποια λύση μπορεί να υπάρξει στις περιπτώσεις μη συμμόρφωσης;
Θα έλεγα ότι, σε γενικές γραμμές, το ποσοστό συμμόρφωσης είναι εξαιρετικά ικανοποιητικό, αν ιδιαίτερα λάβετε υπόψη σας τον χαρακτήρα του Δικαστηρίου ως διεθνούς (χωρίς μέσα επιβολής της εκτέλεσης των αποφάσεων στο εσωτερικό των χωρών). Ο χρόνος εκτέλεσης, πάντως, πάσχει συχνά, ιδιαίτερα στην περίπτωση ορισμένων κρατών.
Ποιο είναι το ισοζύγιο πολιτικής και απόδοσης δικαιοσύνης στο Δικαστήριο; Το γεγονός ότι η επίβλεψη εκτέλεσης των αποφάσεων εναπόκειται στην επιτροπή υπουργών, δεν αποτελεί μια θεσμική τροχοπέδη στο ρόλο του ΕΔΑΔ;
Το Δικαστήριο είναι ένας μηχανισμός απόδοσης δικαιοσύνης, που εφαρμόζει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση –ένα νομικό κείμενο- και τη νομολογία του. Δεν βλέπω κανένα στοιχείο πολιτικό στις αποφάσεις του, ή στις διαδικασίες που οδηγούν σε αυτές, και καμία διαφορά από τον τρόπο που αποδίδεται η δικαιοσύνη στο εσωτερικό των περισσότερων δημοκρατικών χωρών του Ευρωπαϊκού συστήματος προστασίας. Όσο για την Επιτροπή Υπουργών, όπως σωστά λέτε, περιορίζεται στην επίβλεψη της εκτέλεσης και δεν επηρεάζει τη δικαστική διαδικασία. Θα ήταν, βέβαια, καλύτερα να υπάρχει δυνατότητα απευθείας εκτέλεσης στο εσωτερικό των κρατών, αλλά μια τέτοια ρύθμιση απαιτεί θεσμική μεταρρύθμιση.
ΕΔΑΔ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ ΔΙΚΑΙΟΔΟΤΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ
Μπορεί το ΕΔΑΔ ως ένας δικαιοδοτικός μηχανισμός να αποτελέσει πρότυπο λειτουργίας για άλλους ανάλογους περιφερειακούς οργανισμούς;
Μα νομίζω ότι είναι γνωστό ότι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση και ο τρόπος λειτουργίας των δικαιοδοτικών οργάνων της έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης και για το αμερικάνικο σύστημα προστασίας, και για το ανάλογο αφρικανικό.
Θεωρείτε ότι αποτελεί πρόβλημα η ύπαρξη διαφορετικών προσεγγίσεων σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων από άλλα δικαστήρια (ΔΕΚ, Interamerican Court of Human Rights); Εάν ναι, συντείνει και αυτό στην πολυδιάσπαση (fragmentation) του διεθνούς δικαίου;
Προς το παρόν δεν έχει παρατηρηθεί σημαντική σύγκρουση στον τρόπο με τον οποίο τα διάφορα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα έχουν αντιμετωπίσει το πρόβλημα της προστασίας. Θα έλεγα ότι, αντίθετα, υπάρχει μια συμπληρωματικότητα στο είδος της προστασίας, και ότι καθένα από τα όργανα εμπνέεται κι επηρεάζεται από τη νομολογία των άλλων. Ειδικότερα στον Ευρωπαϊκό χώρο, το ΔΕΚ επανειλημμένα έχει υπογραμμίσει τον πρωτοποριακό ρόλο του Στρασβούργου σε θέματα προστασίας δικαιωμάτων του ανθρώπου, κι έχει ακολουθήσει τη νομολογία του. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι στο μέλλον, ιδιαίτερα όταν ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. καταστεί δεσμευτικό κείμενο, μπορούμε να αποκλείσουμε νομολογιακές αποκλίσεις, ιδιαίτερα αν λάβουμε υπόψη μας τις ιδιαιτερότητες του Χάρτη και τις διαφορές του σε ορισμένα σημεία από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση. Πάντως πιστεύουμε ότι τέτοιοι κίνδυνοι μπορεί να ελαχιστοποιηθούν μέσα από ένα συντονισμό των Δικαστηρίων και την μεταξύ συνεργασία τους. Κάτι που έχει ήδη αρχίσει να πραγματοποιείται.
Πως κρίνετε την ιδέα ίδρυσης ενός παγκοσμίου δικαστηρίου ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Θα ήταν μια εξαιρετική ιδέα. Αλλά, φυσικά, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι κάτι τέτοιο προσκρούει στις μεγάλες διαφορές αντιλήψεων που υπάρχουν ανάμεσα στα κράτη, όχι μόνον ως προς το είδος των δικαιωμάτων που μπορούν να γίνουν αντικείμενο δικαστικής παρέμβασης, αλλά, κυρίως, ως προς την ετοιμότητά τους να δεχτούν τις αναπόδραστες επιπτώσεις μιας δικαστικής παρέμβασης στις εσωτερικές έννομες τάξεις τους.
ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΕΝ ΓΕΝΕΙ
Πως βλέπετε να διαμορφώνεται ο χώρος της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον 21ο αιώνα; Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερη πρόκληση;
Θεωρώ ότι η μεγαλύτερη πρόκληση του 21ου αιώνα είναι η γενίκευση της προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου -και όχι μόνον για δικαιώματα πρώτης γενιάςσε παγκόσμιο επίπεδο. Παρά τις πανηγυρικές εξαγγελίες και τους μεγαλόσχημους προγραμματισμούς, παρά τις συχνές αναφορές στην «οικουμενικότητα» ορισμένων δικαιωμάτων, ο κόσμος μας απέχει πολύ από ομοιόμορφη συμμόρφωση σε βασικά δικαιώματα. Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς θα πρέπει να πούμε ότι με την εξαίρεση της Ευρώπης –κι όχι παντού και πάντα σε αυτήν-, και ορισμένες περιπτώσεις αναπτυγμένων χωρών εκτός αυτής, βρισκόμαστε μακριά από μια ικανοποιητική προστασία στον υπόλοιπο κόσμο. Η ευχή, λοιπόν, είναι αυτονόητη: πιο ολοκληρωμένη προστασία για το σύνολο των δικαιωμάτων στις χώρες που ήδη έχουν ένα καλό πιστοποιητικό, κι επέκτασή της στις αχανείς, δυστυχώς, περιοχές όπου ακόμα στοιχειώδεις ελευθερίες παραβιάζονται.
του Λάκη Χριστοδούλου